1. İş Artışı ve Eksilişinin Mevzuat Esasları
1.1. İş Artışının Şartları ve Limitleri
4735 sayılı Kanun’un 24. maddesi uyarınca, bir iş artışının (ilave işin) yapılabilmesi için şu şartlar aranır:
- Öngörülemezlik: Artışın, sözleşme imzalanırken öngörülemeyen durumlar nedeniyle zorunlu olması gerekir.
- Proje Bütünlüğü: Artışa konu işin, sözleşmeye esas proje içinde kalması şarttır.
- Ayrılmazlık: İlave işin, idareyi külfete sokmaksızın asıl işten ayrılmasının teknik veya ekonomik olarak mümkün olmaması gerekir.
- Yasal Sınırlar: Anahtar teslimi götürü bedel işlerde sözleşme bedelinin %10’una, birim fiyatlı işlerde ise %20’sine kadar artış yapılabilir. Birim fiyatlı yapım işlerinde Cumhurbaşkanı bu oranı %40’a kadar artırmaya yetkilidir.
1.2. İş Eksilişi ve Tazminat Hakkı
İşin, sözleşme bedelinin %80’inden daha düşük bir bedelle tamamlanması durumunda yüklenici işi bitirmek zorundadır. Bu durumda yükleniciye; sözleşme bedelinin %80’i ile gerçekleşen iş tutarı arasındaki farkın %5’i tutarında ödeme yapılır. Bu ödeme tazminat niteliğinde olduğundan KDV’den muaftır.
2. Yüksek Fen Kurulu (YFK) Emsal Karar Analizleri
Sektörel uyuşmazlıklarda yol gösterici olan güncel YFK kararları, uyuşmazlık konuları çerçevesinde aşağıda ayrıntılı olarak ele alınmıştır:
Karar 1: Pursantajda Olmayan Ancak Projede Yer Alan İmalatlar
Karar Bilgisi: 2023/177 Sayılı Görüş
- Olay: Anahtar teslimi götürü bedel bir inşaat işinde, statik projede bodrum kat döşemesi için "hasır çelik" ve altyapı projelerinde "temel geri dolgusu" öngörülmüş; ancak bu kalemler "pursantaj cetvelinde" yer almamıştır.
- İhtilaf: Yüklenici, bu imalatların pursantajda bulunmamasını gerekçe göstererek "iş artışı" kapsamında ek ödeme talep etmiştir.
- Kurulun Nihai Görüşü: Pursantaj oranları, sadece ödeme seviyesini gösteren itibari değerler olup birim fiyat niteliği taşımaz. Projede yer alan her türlü imalat, pursantajda olmasa dahi sözleşme bedeline dâhildir ve iş artışı olarak ödenemez.
Karar 2: Uygulama Projesinde Olup Mahal Listesinde Olmayan İmalatlar
Karar Bilgisi: 2024/60 Sayılı Görüş
- Olay: Isıtma tesisatına ilişkin imalatlar uygulama projesinde gösterilmiş; ancak bu kalemler ihale dokümanı içindeki "mahal listelerinde" yer almamıştır.
- Kurulun Nihai Görüşü: Sorumlu bir meslek ve fen adamı olan yüklenicinin teklifini uygulama projelerini kapsayacak şekilde hazırlamış olması gerekir. Uygulama projesinde detaylandırılan imalatlar, mahal listesinde gösterilmese dahi sözleşme bedeline dâhildir.
Karar 3: Belgeler Arasındaki Çelişki ve Öncelik Sıralaması
Karar Bilgisi: 2022/07 Sayılı Karar
- Olay: Mimari uygulama projesinde çatının "açık teras çatı" olduğu belirtilirken; mahal listesi ve pursantaj cetvelinde "ahşap oturtma çatı" yer almıştır.
- Kurulun Nihai Görüşü: Sözleşmenin 8. maddesindeki "belgelerin öncelik sıralaması" uyarınca; uygulama projesi (4. sıra), mahal listesinin (5. sıra) üzerinde yer almaktadır. Projede yer alan teras çatı imalatı bedele dâhildir.
Karar 4: Nakliye ve Taşıma Bedellerinin Sorumluluğu
Karar Bilgisi: 2024/174 Sayılı Görüş
- Olay: Yüklenici; kazı, kum, demir gibi imalatlar için dokümanlarda "nakliye" bedellerinin ayrıca belirtilmediğini, özellikle 25 metreyi aşan mesafeler için ek ödeme yapılması gerektiğini iddia etmiştir.
- Kurulun Nihai Görüşü: YİGŞ’nin 27. maddesi uyarınca; aksine bir hüküm yoksa her türlü malzeme ve araç nakliye gideri yükleniciye aittir. Götürü bedel işlerde imalata ait taşıma bedeli sözleşme bedeline dâhildir.
Karar 5: Malzeme Ocağı Nakliye Güzergâhı ve Mesafesinin Değişmesi
Karar Bilgisi: 2024/94 Sayılı Karar
- Olay: Gölet inşaatı işinde dolgu malzemesi ocakları ile gövde arasındaki ulaşım güzergâhlarının ihale sonrası teknik zorunluluklar (belirlenen yolun uygun olmaması vb.) nedeniyle değişmesi ve mesafenin artması.
- İhtilaf: İdare, "paçal fiyat" ve "ocak yeri değişmedi" diyerek talebi reddetmiştir. Yüklenici ise dokümandaki yolun kullanılamaz olduğunu ve mesafenin ciddi oranda arttığını belirterek yeni fiyat istemiştir.
- Kurulun Nihai Görüşü: Nakliye güzergâhı değişikliği bir proje değişikliği olarak kabul edilmelidir. Ocak yeri aynı kalsa bile, ulaşım mesafesindeki zorunlu değişim için iş artışı/eksilişi hesabı yapılmalıdır.
Karar 6: Projede Olmayıp Pursantajda Olan İmalatın Durumu
Karar Bilgisi: 2024/175 Sayılı Görüş
- Olay: Uygulama projesinde ve mahal listesinde yer almayan "asansör" imalatı, ihale dokümanı ekindeki pursantaj cetvelinde yer almıştır.
- Kurulun Nihai Görüşü: Projede ve mahal listesinde olmayan bir iş, pursantaj cetvelinde yer alsa dahi sözleşme kapsamında değildir. Bu işin yaptırılması isteniyorsa proje değişikliği ve iş artışı prosedürü işletilmelidir.
Karar 7: Mimari ve Statik Proje Uyumsuzluğu
Karar Bilgisi: 2021/13 Sayılı Karar
- Olay: Mimari projede subasman perdeleri gösterilmiş; ancak statik projede bu perdelerin donatı (demir) detaylarına yer verilmemiştir.
- Kurulun Nihai Görüşü: Fen ve sanat kuralları gereği betonarme bir imalatın donatısız yapılması teknik olarak mümkün değildir. "Sorumlu bir meslek adamı" olan yüklenici bunu bilmek zorundadır; bu imalatların betonarme olarak yapılması sözleşme bedeline dâhildir.
Karar 8: Doğal Afette Zarar Geren İmalatların Yeniden Yapılması
Karar Bilgisi: 2021/150 Sayılı Görüş
- Olay: İş artışı kapsamında yapımına başlanan menfez imalatları, aşırı yağış sonucu oluşan sel ve heyelan nedeniyle kullanılamayacak duruma gelmiştir.
- Kurulun Nihai Görüşü: Geçici kabule kadar iş artışları dahil tüm imalatların korunması yüklenicinin sorumluluğundadır. Zarar gören imalatlardan bedeli daha önce ödenenlere yeniden ödeme yapılamaz; yüklenici zararı "All-Risk" sigortası üzerinden takip etmelidir.
Karar 9: Kalıp İskelesi Bedelinin Sözleşme Kapsamındaki Durumu
Karar Bilgisi: 2021/22 Sayılı Görüş
- Olay: Anahtar teslimi götürü bedel sözleşmeye bağlanan bir işte, yüklenici "kalıp iskelesi" imalatı için ek ödeme talep etmiştir.
- Kurulun Nihai Görüşü: Betonarme imalatların ayrılmaz bir parçası olan "kalıp iskelesi" imalatı ek bir iş olarak değerlendirilemez. Bu imalatın bedellerinin ayrı ayrı değerlendirilmesi anahtar teslimi götürü bedel sözleşme esasına aykırıdır ve sözleşme bedeline dâhildir.
Karar 10: Elektrik Projesinde Gösterilen Mekanik Ekipmanların Durumu
Karar Bilgisi: 2024/177 Sayılı Görüş | Tarih: 21.08.2024
- Olay: Anahtar teslimi götürü bedel bir yapım işinde, nizamiye binasına ait özel bir mekanik uygulama projesi ve mahal listesi bulunmamaktadır. Ancak binaya ait "Elektrik Uygulama Projeleri" paftasında; 2 adet 2000 W gücünde duvar tipi konvektör ısıtıcı ve 1 adet 000 BTU/h duvar tipi split klimanın besleme hatları ve yerleri gösterilmiştir. Ayrıca teknik şartnamede bu cihazlara dair poz numaraları mevcuttur.
- İhtilaf: Yüklenici, mekanik proje eksikliğini gerekçe göstererek, sadece elektrik projesindeki gösterimlerin sözleşme bedeline dahil olmadığını savunmuştur. İdare ise gösterimlerin niteliği belirttiğini ve imalatın yapılması gerektiğini iddia etmiştir.
- Kurulun Nihai Görüşü: Kurul, anahtar teslimi işlerde yüklenicinin teklifini uygulama projelerine dayalı olarak verdiğini ve projesinde yer alan tüm imalatları kullanıma hazır sunmakla yükümlü olduğunu hatırlatmıştır. Uygulama projesinde (elektrik paftasında) cihazların yerleri, güç değerleri ve besleme hatları belirtildiğinden, bu ekipmanlar sözleşme bedeline dahildir.
3. Uygulama Sürecinde ve YFK Başvurularında Kritik Hususlar
Yüksek Fen Kurulu’nun idarelere yönelik usul uyarıları doğrultusunda şu noktalara azami dikkat gösterilmelidir:
- Önce Onay, Sonra İmalat: Proje değişikliği zorunlu olduğunda; önce "Olur" alınmalı, birim fiyatlar tespit edilmeli ve iş artışı hesapları onaylanmalıdır. Bu işlemler yapılmadan ilave imalatlara başlanmamalıdır.
- Yazılı İletişim Zorunluluğu: Sözleşmenin yürütülmesi sırasında her türlü emir, talimat ve talep kati surette yazılı olarak yapılmalıdır. Şifahi talimatlar hukuki bir dayanak oluşturmaz.
- Görüş ve Karar Ayrımı: İdare tereddütleri için "Görüş", taraflar arasındaki uyuşmazlıklar için ise "Karar" başvurusunda bulunulmalı; başvurularda tarafların gerekçeli iddiaları sunulmalıdır.
- Pursantajın Bütünlüğü: Pursantaj oranlarındaki hataların düzeltilmeye çalışılması veya projede olmayan işler için pursantaj üzerinden kesinti yapılması, sözleşme bedelinin bozulmasına yol açar.
Sonuç
Kamu yapım sözleşmelerinde iş artışı ve eksilişi yönetimi, salt matematiksel hesaplamaların ötesinde doküman hiyerarşisinin ve yazılılık ilkesinin titizlikle uygulanmasını gerektiren dinamik bir süreçtir. Yüksek Fen Kurulu kararları, uygulama projesinin sözleşmenin teknik anayasası olduğunu ve diğer tüm idari dokümanların bu teknik temele uygun olarak işletilmesi gerektiğini açıkça ortaya koymaktadır. Bu süreçte hukuki güvenliği sağlamanın yolu; her türlü değişikliği şifahi kabuller yerine yazılı "Olur"lar ve güncel mevzuat hükümleriyle kayıt altına almaktan geçmektedir.
Kaynakça
Yasal Mevzuat ve Düzenlemeler:
- 4734 Sayılı Kamu İhale Kanunu
- 4735 Sayılı Kamu İhale Sözleşmeleri Kanun
- Yapım İşleri Genel Şartnamesi (YİGŞ)
- 1 Sayılı Cumhurbaşkanlığı Teşkilatı Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi, Madde 112 (Yüksek Fen Kurulu Başkanlığı Görev ve Yetkileri).
Yüksek Fen Kurulu (YFK) Temel Dokümanları:
- Yüksek Fen Kurulu Başkanlığı, "Yüksek Fen Kurulu Başkanlığına Yapılacak 'Görüş' veya 'Karar' Başvuruları ile İlgili İdarelerce Dikkat Edilmesi Gereken Hususlar" Duyurusu (Ağustos 2024).
- YFK Örnek Görüş ve Kararlar
